Η Επιστολή προς Μενοικέα του Επίκουρου θεωρείται εξαιρετική γιατί αποτελεί μία από τις λίγες πλήρεις, αυθεντικές επιτομές της ηθικής φιλοσοφίας του που έχουν σωθεί (μαζί με τις Κύριες Δόξες), είναι σύντομη, σαφής, πρακτική και προτρεπτική, και συνοψίζει με απλό και προσιτό τρόπο πώς να πετύχει κανείς την ευδαιμονία.
Διασώζεται στο 10ο βιβλίο των Βίων φιλοσόφων του Διογένη Λαέρτιου και λειτουργεί ως «εγχειρίδιο» για μια ήρεμη, ευτυχισμένη ζωή, απαλλαγμένη από φόβους. Σε αντίθεση με πιο τεχνικά έργα του (π.χ. για τη φυσική), εδώ ο Επίκουρος απευθύνεται σε όλους — νέους και ηλικιωμένους — και δίνει συγκεκριμένες συμβουλές που παραμένουν επίκαιρες. Η αξία της έγκειται στην ξεκάθαρη σύνδεση θεωρίας και πράξης: η φιλοσοφία δεν είναι αφηρημένη γνώση, αλλά θεραπεία της ψυχής που οδηγεί στην αταραξία (ηρεμία) και στην απονία (απουσία σωματικού πόνου).
Η επιστολή ξεκινά με χαιρετισμό και προτροπή:
Φιλοσοφία σε κάθε ηλικία
**: «Μήτε νέος τις ὢν μελλέτω φιλοσοφεῖν, μήτε γέρων ὑπάρχων κοπιάτω φιλοσοφῶν». Κανείς δεν είναι ούτε πολύ νέος ούτε πολύ γέρος για την υγεία της ψυχής. Ο νέος φιλοσοφεί για να αποκτήσει αφοβία για το μέλλον (να είναι «γέρος» από σοφία), ο ηλικιωμένος για να παραμένει «νέος» χάρη στην ευχάριστη ανάμνηση των αγαθών. Η ευδαιμονία είναι ο στόχος: όταν την έχουμε, έχουμε τα πάντα· όταν λείπει, κάνουμε τα πάντα για να την αποκτήσουμε.
Για τους θεούς
**: Να τους θεωρούμε όντα άφθαρτα και μακάρια, σύμφωνα με την κοινή αντίληψη. Μην τους αποδίδουμε τίποτα ξένο προς την αφθαρσία ή τη μακαριότητά τους (δηλαδή, δεν παρεμβαίνουν με θυμό ή εύνοια που προκαλεί φόβο). Οι θεοί υπάρχουν, αλλά δεν μας ενοχλούν.
Για τον θάνατο
**: «Συνέθιζε δὲ ἐν τῷ νομίζειν μηδὲν πρὸς ἡμᾶς εἶναι τὸν θάνατον». Κάθε καλό και κακό βρίσκεται στην αίσθηση· ο θάνατος είναι στέρηση της αίσθησης. Όταν υπάρχουμε εμείς, αυτός δεν υπάρχει· όταν έρχεται αυτός, εμείς δεν υπάρχουμε. Η σωστή αντίληψη του θανάτου μας απαλλάσσει από τον πόθο της αθανασίας και μας επιτρέπει να απολαμβάνουμε τη θνητή ζωή.
Ηδονή ως αρχή και τέλος της ευτυχισμένης ζωής
**: Δεν εννοεί τις άσωτες ή αισθησιακές υπερβολές, αλλά την κατάσταση χωρίς σωματικό πόνο και ψυχική ταραχή. Η φύση μας οδηγεί στην ηδονή ως πρώτο αγαθό· με αυτήν κρίνουμε τι επιλέγουμε ή αποφεύγουμε. Διακρίνει φυσικές και αναγκαίες ηδονές (που φέρνουν ηρεμία) από κενές επιθυμίες. Όταν δεν υπάρχει πόνος, δεν χρειαζόμαστε επιπλέον ηδονή.
Φρόνηση (πρακτική σοφία) και αρετές
**: Η φρόνηση είναι η αρχή και το μεγαλύτερο αγαθό, πιο πολύτιμη και από την ίδια τη φιλοσοφία. Από αυτήν πηγάζουν οι άλλες αρετές. Δεν γίνεται να ζει κανείς ηδονικά χωρίς να ζει φρόνιμα, έντιμα και δίκαια — και αντίστροφα. Ο σοφός ζει αυτάρκης, με μέτρο, και μπορεί να «ζει σαν θεός ανάμεσα στους ανθρώπους».
** Η επιστολή κλείνει με την προτροπή να μελετά κανείς αυτά τα στοιχεία του καλού βίου, μόνος ή με φίλους, για να ζει ατάραχος. Είναι «πολύ καλή» ακριβώς επειδή συμπυκνώνει ολόκληρη την επικούρεια ηθική σε πρακτικές, απελευθερωτικές ιδέες που αντιμετωπίζουν φόβους (θεών, θανάτου, πόνου) και προωθούν μια μετρημένη, ήρεμη ευτυχία.
