Στην θεωρία με τα πέντε βασικά γνωρίσματα της προσωπικότητας, τα άτομα που παρουσίαζαν σε υψηλότερο βαθμό τον νευρωτισμό είναι πιο πιθανό να είναι ευμετάβλητα και να βιώνουν συναισθήματα όπως άγχος, ανησυχία, φόβο, θυμό, απογοήτευση, φθόνο, ζήλια, ενοχή, κατάθλιψη και μοναξιά.
Αυτά τα άτομα θεωρείται ότι ανταποκρίνονται χειρότερα στους στρεσογόνους παράγοντες και είναι πιο πιθανό να ερμηνεύουν τις συνηθισμένες καταστάσεις, όπως τις μικρές απογοητεύσεις, ως απελπιστικά δύσκολες καταστάσεις. Τα άτομα αυτά περιγράφονται συχνά ως αυτοσυνείδητα και ντροπαλά και τείνουν να αντιμετωπίζουν προβλήματα απέναντι σε προτροπές και καθυστερούν να νιώσουν ικανοποίηση.
Ο νευρωτισμός συνήθως χαρακτηρίζεται από συναισθηματική αστάθεια και υψηλή αντιδραστικότητα και θεωρείται «πυροδότης» διαζυγίου για πολλά ζευγάρια. Αν και δεν λείπουν τα σκαμπανεβάσματα σε κάθε σχέση, τα άτομα με έντονο νευρωτισμό τείνουν να ερμηνεύουν αυτούς τους κλυδωνισμούς με αρνητικούς τρόπους υποσκάπτοντας τα θεμέλια της σχέσης τους.
Τα άτομα με αυτή την υψηλή συναισθηματική αντιδραστικότητα δυσκολεύονται να διαχειριστούν τα συναισθήματά τους, προβαίνοντας συχνά σε ξεσπάσματα οργής, ή γίνονται εύθικτοι και αργούν να ανακάμψουν ψυχικά από την εσωτερική τους πάλη. Τελικά έρχεται η απόσυρση, η αποφυγή σωματικής επαφής, η συζήτηση, η αγνόηση του συντρόφου και τελικά το διαζύγιο.
