Ο Frankl, Εβραίος ψυχίατρος που επέζησε από τα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης (Auschwitz, Dachau κ.ά.), παρατήρησε κάτι κρίσιμο μέσα στην απόλυτη απελπισία:
- Υπήρχαν πράγματα που δεν μπορούσες να αλλάξεις με κανέναν τρόπο: το κρύο, την πείνα, τις ταπεινώσεις, την απώλεια των αγαπημένων σου, την πιθανότητα του θανάτου.
- Αυτό που παρέμενε πάντα ελεύθερο, ακόμα και εκεί, ήταν η στάση που θα έπαιρνες απέναντι σε αυτή την κατάσταση.
Η φράση λέει ότι όταν εξαντληθούν όλες οι δυνατότητες αλλαγής του εξωτερικού κόσμου, τότε ανοίγεται μπροστά μας η τελευταία και πιο σημαντική ελευθερία του ανθρώπου: η ελευθερία να αλλάξουμε εμείς οι ίδιοι — δηλαδή:
- Να αλλάξουμε την ερμηνεία που δίνουμε στο γεγονός
- Να αλλάξουμε τη στάση μας
- Να βρούμε νόημα μέσα στην ίδια την οδύνη
Παραδείγματα κατανόησης
- Σοβαρή ασθένεια ή αναπηρία: Δεν μπορείς να γυρίσεις πίσω την υγεία σου. Μπορείς όμως να αποφασίσεις να γίνεις πιο συμπονετικός, να γράψεις, να μοιραστείς την εμπειρία σου, να βοηθήσεις άλλους που περνούν το ίδιο.
- Απώλεια αγαπημένου προσώπου: Δεν μπορείς να το φέρεις πίσω. Μπορείς όμως να μετατρέψεις τον πόνο σου σε μνήμη, σε κληρονομιά, σε κινητήριο δύναμη για να ζήσεις πιο ουσιαστικά.
- Τοξικό περιβάλλον εργασίας ή σχέση από την οποία δεν μπορείς να φύγεις (π.χ. οικονομικοί λόγοι): Δεν μπορείς να αλλάξεις τον άλλο. Μπορείς όμως να αλλάξεις πώς αντιδράς, τι όρια βάζεις, πώς προστατεύεις την αξιοπρέπειά σου και την εσωτερική σου γαλήνη.
Η βαθύτερη φιλοσοφία του Frankl
Ο Frankl πίστευε ότι ο άνθρωπος δεν κυριαρχείται πρωτίστως από την αναζήτηση ευχαρίστησης (όπως έλεγε ο Freud) ούτε από την ανάγκη για δύναμη (όπως έλεγε ο Adler), αλλά από την αναζήτηση νοήματος (will to meaning).
Ακόμα και στην πιο απελπιστική κατάσταση, υπάρχει πάντα η δυνατότητα να βρεις νόημα μέσω:
- Της δημιουργίας (κάνω κάτι)
- Της εμπειρίας (αγαπώ κάποιον/απολαμβάνω κάτι)
- Της στάσης (πώς στέκομαι απέναντι στο αναπόφευκτο πόνο)
Η φράση δεν είναι παθητική αποδοχή, ούτε «θετική σκέψη» με την επιφανειακή έννοια. Είναι ενεργητική πρόκληση: «Αφού δεν γίνεται αλλιώς, τότε εγώ θα γίνω διαφορετικός/διαφορετική μέσα σε αυτό».
Είναι μία από τις πιο ισχυρές προτάσεις ελευθερίας που έχουν ειπωθεί ποτέ, γιατί λέει ότι κανείς δεν μπορεί να σου πάρει την τελευταία ανθρώπινη ελευθερία: την επιλογή του πώς θα είσαι.
