Πρωταγόρας: ο μύθος του Προμηθέα και του Επιμηθέα

«Ο Ζευς τότε επειδή φοβήθηκε για το γένος μας, μήπως ολότελα εξαφανιστή, στέλνει τον Ερμή να φέρη στους ανθρώπους την αιδώ και τη δικαιοσύνη, για να υπάρξη αρμονία στις πόλεις και δεσμοί φιλίας δημιουργοί.» (μετάφραση Β.Ν. Τατάκη).

*** Τα λόγια αυτά ο Πρωταγόρας δεν τα λέει ως δική του θεολογική πεποίθηση, αλλά ως μύθο — τον περίφημο μύθο του Προμηθέα και του Επιμηθέα, που τον βάζει ο Πλάτων να τον διηγείται στον διάλογο Πρωταγόρας (320c – 322d).

Είναι από εκείνα τα κείμενα που όσο τα ξαναδιαβάζεις, τόσο σου ανοίγουν. Ο Πρωταγόρας με έναν μύθο λέει κάτι που εμείς σήμερα το λέμε με εκατό σελίδες πολιτικής θεωρίας: ότι μια πόλη δεν κρατιέται από τα τείχη και την τεχνολογία, αλλά από αυτό που έχουμε όλοι μέσα μας — τον σεβασμό και την αίσθηση του δικαίου.

Ο μύθος είναι η απάντηση του Πρωταγόρα στο ερώτημα: μπορεί να διδαχτεί η πολιτική αρετή; Δηλαδή, μπορεί ο καθένας να μάθει να είναι καλός πολίτης;

1. Η άνιση μοιρασιά

Ο Επιμηθέας μοιράζει στις ζωντανές υπάρξεις όλα τα προσόντα επιβίωσης: νύχια, δόντια, ταχύτητα, τρίχωμα, φτερά κ.λπ. Όταν φτάνει στον άνθρωπο, δεν έχει μείνει τίποτα. Ο άνθρωπος μένει γυμνός, άοπλος, ανυπεράσπιστος.

Ο Προμηθέας, για να τον σώσει, κλέβει από τον Ήφαιστο και την Αθηνά τη «έντεχνον σοφίαν» — την τεχνική γνώση: τη φωτιά, τις τέχνες, την κατασκευή εργαλείων, σπιτιών, ρούχων.

Με αυτά ο άνθρωπος επιβιώνει απέναντι στη φύση, αλλά όχι απέναντι στον εαυτό του.

2. Το πρόβλημα που μένει

Οι άνθρωποι, λέει ο μύθος, προσπαθούν να ζήσουν μαζί σε πόλεις για να αμυνθούν, αλλά αδικούν ο ένας τον άλλον και διαλύονται. Γιατί;

Γιατί η τεχνική γνώση δεν αρκεί για να κρατήσει μια πόλη. Ένας γιατρός, ένας αρχιτέκτονας, ένας σιδεράς ξέρουν την τέχνη τους, αλλά αυτό δεν τους κάνει ικανούς να συμβιώνουν δίκαια.

Φοβούμενος μην χαθεί το ανθρώπινο γένος, ο Ζευς κάνει το αποφασιστικό βήμα που ρωτάς:

«πέμπει Ερμήν άγοντα εις ανθρώπους αιδώ τε και δίκην ίν’ είεν κόσμοι τε και δεσμοί πόλεων συναγωγαί φιλίας»

Στέλνει τον Ερμή να φέρει στους ανθρώπους αιδώ και δίκην, για να υπάρχουν κοσμήματα και δεσμοί των πόλεων, που συνάγουν φιλίες.

3. Τι σημαίνουν οι δύο λέξεις;

Αιδώς: Δεν είναι απλώς «ντροπή». Είναι ο σεβασμός, η συστολή, η ηθική αναστολή απέναντι στον άλλον. Αυτό που σε κάνει να μην θέλεις να ντροπιάσεις, να εκμεταλλευτείς, να ταπεινώσεις τον συνάνθρωπό σου. Είναι η εσωτερική φωνή της κοινωνικότητας.

Δίκη: Δεν είναι απλώς «νόμος». Είναι η αίσθηση του δικαίου, η ικανότητα να κρίνεις τι είναι δίκαιο και άδικο, να αναγνωρίζεις δικαιώματα και υποχρεώσεις. Είναι η βάση της τάξης.

Μαζί είναι η πολιτική τέχνη — αυτό που οι αρχαίοι ονόμαζαν πολιτικήν αρετήν.

Και η διαφορά που τονίζει ο Πρωταγόρας είναι η εξής : ο Ερμής ρωτάει τον Δία αν πρέπει να τα μοιράσει όπως τις τέχνες — δηλαδή σε λίγους ειδικούς, όπως ένας γιατρός για πολλούς. Και ο Δίας απαντά:

Όχι. Σε όλους.

«πάντας μετεχέτωσαν· ου γαρ αν γένοιντο πόλεις, ει ολίγοι τούτων μετέχοιεν ώσπερ άλλων τεχνών»

Αν μόνο λίγοι είχαν αιδώ και δίκη, δεν θα μπορούσαν να υπάρξουν πόλεις, όπως δεν μπορεί να υπάρξει πόλη αν μόνο λίγοι ξέρουν ιατρική.

4. Άρα τι εννοούσε;

Με αυτή τη φράση ο Πρωταγόρας λέει τρία πράγματα ταυτόχρονα:

1. Η πόλη δεν κρατιέται από την τεχνική, αλλά από την ηθική.
Οι «κόσμοι» — η τάξη, το στολίδι, η ομορφιά της πόλης — και οι «δεσμοί» — αυτό που δένει τους πολίτες μεταξύ τους — δεν είναι τα τείχη ή ο πλούτος. Είναι η αιδώς και η δίκη.

2. Η δημοκρατία έχει ανθρωπολογική βάση.
Επειδή όλοι έχουν μερίδιο σε αιδώ και δίκη, όλοι έχουν δικαίωμα να μιλούν στα κοινά. Γι’ αυτό στην Αθήνα, λέει ο Πρωταγόρας, όταν συζητούν για οικοδομική καλούν τον αρχιτέκτονα, αλλά όταν συζητούν για την πόλη, ακούν τον καθένα. Γιατί η πολιτική ικανότητα δεν είναι ειδικότητα, είναι ανθρώπινη ιδιότητα.

3. Η πολιτική αρετή διδάσκεται.
Αυτός είναι ο τελικός σκοπός του μύθου. Αν η αιδώς και η δίκη δόθηκαν σε όλους ως δυνατότητα, τότε μπορούν να καλλιεργηθούν με παιδεία, με νόμους, με τιμωρία και επιβράβευση. Γι’ αυτό οι Αθηναίοι τιμωρούν τον άδικο — όχι για να εκδικηθούν το παρελθόν, αλλά για να τον διδάξουν για το μέλλον.

Με λίγα λόγια: ο Ζευς δεν στέλνει στους ανθρώπους έναν νόμο απ’ έξω. Στέλνει αυτό που τους κάνει ικανούς να φτιάξουν νόμους και να ζήσουν μαζί χωρίς να καταστρέψουν ο ένας τον άλλον.

Γι’ αυτό η φράση κλείνει με τη λέξη «φιλίας»: η πόλη δεν είναι απλώς συνύπαρξη, είναι δεσμός φιλίας.